“Rəqəmsal ordu” və ya “silahlı qüvvələrin rəqəmsal transformasiyası konsepsiyası” bu gün bir çox dövlətlər tərəfindən hərbi-texniki üstünlüyə nail olmaqda və müasir münaqişələrə uyğunlaşmaqda əsas amil kimi qəbul edilir.
“Poliqon”un məlumatına görə, rəqəmsal ordunun əsas baxışları və istiqamətləri bunlardır:
– Süni intellekt və məlumatlar vasitəsilə üstünlüyə nail olmaq. Rəqəmsallaşdırmanın əsas məqsədi döyüş əməliyyatlarında üstünlüyü qorumaq üçün süni intellektdən, vahid informasiya platformalarından və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərindən istifadə etməkdir.
– Döyüş meydanında şəffaflığı təmin etmək. Pilotsuz uçuş aparatlarının, uzaqmənzilli rabitə vasitələrinin və peyk kəşfiyyatının geniş istifadəsi döyüş meydanını son dərəcə şəffaf edir. Real vaxt rejimində hədəf təyinatı taktikanı dəyişdirir, diqqəti düzünə görmə xətti atəşindən bağlı mövqelərdən dəqiq zərbələrə yönəldir.
– Hökumət və İT sektoru arasında körpü yaratmaq. Döyüş sistemlərini, hərbi qulluqçuların uçot tətbiqlərini və özəl sektor/startap inkişaflarını vahid ekosistemə inteqrasiya etmək üçün ixtisaslaşmış strukturlar – dövlət müəssisələri və ya müdafiə innovasiya mərkəzləri yaradılır.
– Gündəlik rəqəmsallaşdırmanı və logistikanı tətbiq etmək. Rəqəmsal həllərin tətbiqi təkcə ön cəbhəyə deyil, həm də arxa cəbhəyə təsir göstərir: hərbi uçotun avtomatlaşdırılması, təxirəsalmanın idarə edilməsi, işə qəbul, logistika, eləcə də şəxsi heyət üçün simulyatorlar və təlim sistemləri.
– Kibertəhlükəsizliyi təməl kimi qəbul etmək. Ordu rəqəmsallaşdıqca şəbəkənin qorunması, kiberhücumlara qarşı mübarizə və rabitə sistemlərinin dayanıqlığı məsələləri strateji milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.
Ordunun rəqəmsallaşdırılması üzrə inkişaf edən yanaşmaların nümunələri beynəlxalq və regional forumlarda və konfranslarda müzakirə olunur və müxtəlif ölkələrdə nazirliklərin rəqəmsal transformasiya proqramlarında öz əksini tapır.
“Rəqəmsal ordu” konsepsiyasının tətbiqi həm döyüş əməliyyatlarının sürəti və dəqiqliyi baxımından strateji üstünlüklərə, həm də infrastrukturun zəifliyi və etikası ilə bağlı ciddi risklərə malikdir.
Bir çox xarici hərbi analitiklərin, kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinin və müdafiə orqanlarının rəsmilərinin fikrincə, silahlı qüvvələrin rəqəmsallaşdırılmasının əsas üstünlükləri və çatışmazlıqları aşağıdakılardır:
Üstünlüklər
- Qərar qəbuletmənin sürətləndirilməsi. Döyüş idarəetmə sistemləri (C4ISR – Command, Control, Communications, Computers, Intelligence, Surveillance and Reconnaissance) və süni intellekt üçün hədəfin aşkar olunma müddətini saatlardan saniyələrə endirir.
- Yüksək dəqiqlik və itkilərin azaldılması. Pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA), peyk məlumatlarının və ağıllı tuşlama sistemlərinin istifadəsi hədəflərin uzaq məsafələrdən vurulmasına imkan verir və eyni zamanda şəxsi heyət üçün riski minimuma endirir.
- Arxa cəbhənin şəffaflığı və optimallaşdırılması. Elektron sənəd idarəetməsi, rəqəmsal reyestrlər və logistikanın avtomatlaşdırılması bürokratiyanı aradan qaldırır, qoşunların təchizatını sürətləndirir və resursların bölüşdürülməsində korrupsiya risklərini azaldır.
- Təlimin səmərəliliyi. Virtual reallıq trenajorlarının və döyüş simulyatorlarının istifadəsi, mütəxəssisləri real sursat və bahalı avadanlıqların sərfiyyatı olmadan daha sürətli və daha ucuz şəkildə hazırlamağa imkan verir.
Mənfi cəhətlər (risklər və çətinliklər)
- Kiber təhdidlər. Şəbəkəyə nə qədər çox sistem qoşulursa, hücum səthi bir o qədər genişlənir. Serverlərə haker hücumu, məlumatların ələ keçirilməsi və ya virusa yoluxdurma bütün bölmələri iflic edə bilər.
- Rabitə və radioelektron mübarizədən (REM) asılılıq. Rəqəmsal ordu sabit internet bağlantısından, peyklərdən və enerji təchizatından çox asılıdır. Güclü düşmən REM sistemləri yüksək texnologiyalı qoşunları kor edə bilər və onları rabitə və naviqasiya imkanlarından məhrum edə bilər.
- Yüksək qiymət və texniki xidmətin mürəkkəbliyi. Proqram təminatının, serverlərin və sensorların hazırlanması, satın alınması və daim yenilənməsi böyük büdcələr və yüksək maaşlı İT mütəxəssislərindən ibarət böyük bir heyət tələb edir.
- İnformasiya yüklənməsi və süni intellekt səhvləri riski. Kameralardan və sensorlardan gələn məlumatların böyük həcmi komandirləri çaşdıra bilər. Süni intellekt alqoritmləri həmçinin hədəflərin səhv müəyyən edilməsindən və ya uğursuzluğa uğramadan sığortalanmayıb və bu da məsuliyyətlə bağlı vacib suallar doğurur.
Praktikada, dünyanın müxtəlif ölkələrinin orduları qabaqcıl mühəndislik həllərini zamanla sınaqdan keçirilmiş analoq metodlarla birləşdirərək rəqəmsallaşma risklərinə uyğunlaşırlar. Rabitə zəifliklərini, kibertəhdidləri və məlumat yüklənməsini azaltmaq üçün hərbi mühəndislər və strateqlər hərtərəfli təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq edirlər.
REM və rabitə itkisinə qarşı mübarizənin təşkili
Qoşunların peyk və internet susdurulması nəticəsində “kor” qalmasının qarşısını almaq üçün çoxsəviyyəli və avtonom sistemlərdən istifadə olunur:
- Alternativ naviqasiya. PUA-lar, raketlər və digər texnikalar inersial istiqamətləndirmə sistemləri (INS) və maşın görmə qabiliyyəti ilə təchiz olunur. Bu sistemlər aparatlara (texnikalara) GPS siqnalı olmadan ərazi relyefi və kameralarla naviqasiya etməyə imkan verir.
- Dayanıqlı məlumat ötürmə kanalları. Tezlik atlama rabitəsi, aşağı orbitli, dar şüalı peyk qrupları və fiber optik FPV dron idarəetməsi kimi simli həllərdən istifadə olunur.
- Yerli (lokal) avtonomluq. İdarəetmə sistemləri “kənar hesablama” (Edge Computing) prinsipi üzərində qurulur. Əgər qərargahla əlaqə kəsilərsə, bu zaman bölmə yerli verilənlər bazasına girişi saxlayır və avtonom şəkildə fəaliyyət göstərməyə davam edə bilir.
Kiberhücumlar və sızmalardan qorunma
Hərbi şəbəkələr maksimum təcrid və daimi giriş nəzarəti prinsiplərinə uyğun olaraq layihələndirilir:
- Sıfır etibar (Zero Trust) arxitekturası. Şəbəkə daxilində heç bir istifadəçi və ya cihaz standart olaraq təhlükəsiz hesab edilmir. Hər bir məlumat girişi sorğusu ciddi şəkildə təsdiqlənir və şifrələnir.
- Dövrələrin fiziki təcrid olunması. Gizli döyüş şəbəkələri mülki internetdən fiziki olaraq ayrılır (Air Gap prinsipi). Dövrələr arasında məlumat mübadiləsi aparmaq üçün xüsusi təhlükəsiz şlüzlərdən istifadə olunur.
- Kiber qoşunlar və səhvlərə görə mükafat (Bug Bounty). Düşmən onları tapmazdan əvvəl zəiflikləri (təhdidləri) tapmaq üçün hücumları gecə-gündüz dəf etmək və öz sistemlərində “hakerlik təlimləri” keçirmək üçün ixtisaslaşmış bölmələr yaradılır.
İnformasiya yüklənməsi və süni intellekt səhvləri ilə mübarizə
Video və telemetriya axınının qərargahı iflic etməsinin qarşısını almaq üçün məlumatların idarə edilməsi avtomatlaşdırılır, lakin nəzarət insanda qalır:
- Süni intellektlə işləyən məlumatların filtrlənməsi. Neyron şəbəkələri peyk şəkillərinin və PUA video yayımlarının rutin təhlilini öz üzərinə götürür. Komandirin planşeti xam məlumat axını əvəzinə yalnız müəyyən edilmiş və prioritetləşdirilmiş hədəfləri göstərir.
- İnsan-dövrə (Human-in-the-loop) prinsipi. Dünyanın əksər hərbçilərinin süni intellekt hədəfi tapa və izləyə biləcəyinə dair sərt bir qaydası var, lakin atəş açmaqla bağlı son qərar həmişə insan tərəfindən verilir.
Analoq ehtiyatların saxlanılması
Hətta ən texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş ordular belə, elektronikanın tam nasazlığı halında əsas bacarıqlardan imtina etmir:
- Sistemlərin təkrarlanması. Əsgərlər və zabitlər hələ də kağız xəritələr və kompaslardan istifadə etməklə naviqasiya, stasionar səhra telefonları və vizual kəşfiyyatla işləmək üzrə təlim keçirlər.
- Modulluq və standartlaşdırma. Ordu vahid, olduqca bahalı sistemlər almaq əvəzinə, açıq arxitekturaya malik modul proqram təminatına doğru irəliləyir. Bu, sıradan çıxmış komponentlərin tez bir zamanda dəyişdirilməsinə və mülki inkişaf etdiricilərin modifikasiyalara cəlb olunmasına imkan verir.
Burada belə bir sual ortaya çıxır: Hər bir əsgəri tam rəqəmsallaşdırmaq mümkündürmü?
Bəli, hər bir əsgərin tam rəqəmsallaşdırılması texniki cəhətdən mümkündür və artıq dünyanın aparıcı ordularında “gələcəyin əsgəri” konsepsiyasının bir hissəsi olaraq tətbiq olunur. Lakin, praktikada, bütün piyada bölmələrinin kütləvi şəkildə təchiz edilməsi xərc, avadanlıq çəkisi və real döyüşdə elektronikanın yaşam qabiliyyəti baxımından ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşir. Hərbi proqramlar (məsələn, Amerika IVAS, Rusiya Ratnik/Sotnik və Fransa FELIN) fərdi əsgəri döyüş meydanında tam hüquqlu şəbəkə qovşağına çevirir.
“Rəqəmsal əsgər” praktikada necə görünür?
- Taktik planşetlər və smartfonlar: Qorunan qadcetlər (məsələn, ATAK sistemi əsasında – Android Team Awareness Kit) döyüşçünün sinəsinə bərkidilir. Onlar rəqəmsal xəritəni, dost və ya düşmən prinsipi əsasında müttəfiq mövqelərini, aşkar edilmiş hədəflərin işarələrini və yaxınlıqdakı PUA-lardan yayımları göstərirlər.
- Genişlənmiş reallıq (AR) eynəkləri: Taktiki vizorlar əsgərin gözlərinin qarşısında birbaşa nişangah toru, kompas, naviqasiya və termal görüntüləri göstərir və bu da onlara özlərini ifşa etmədən sığınacaq arxasından atəş açmağa imkan verir.
- Ağıllı nişangahlar: Optik və kollimator nişangahları ballistik kompüterlər və məsafəölçənlərlə təchiz olunur. Onlar avtomatik olaraq külək, məsafə və hədəf hərəkəti üçün düzəlişləri hesablayır və görüntünü əsgərin dəbilqəsinə və ya qərargaha ötürürlər.
- Biometrik sensorlar: Avadanlığa quraşdırılmış izləyicilər nəbzi, bədən istiliyini və stress səviyyələrini izləyir. Yaralanma zamanı, sistem avtomatik olaraq əsgərin dəqiq koordinatları və zədənin xarakteri ilə tibb işçilərinə siqnal göndərir.
- Fərdi rabitə vasitələri: Şifrəli rəqəmsal radiostansiyalar dəstəni vahid lokal şəbəkəyə (Mesh şəbəkəsi) birləşdirir və burada hər bir əsgər digərləri üçün siqnal təkrarlayıcısı (retranslyator) kimi çıxış edir.
“Rəqəmsal əsgər” proqramının kütləvi şəkildə tətbiqi üçün əsas maneələr
Hazır texnologiyaların mövcudluğuna baxmayaraq, çoxminli bir ordudakı hər bir piyadanı tam rəqəmsallaşdırmaq indiyə qədər yalnız elit və xüsusi bölmələrdə mümkün olub.
Bu isə bir çox maneələrdən irəli gəlir:
- Enerji təchizatı problemi. Smartfonlar, radiostansiyalar, termal görüntü cihazları və AR eynəkləri çoxlu enerji tələb edir. Əsgər zireh və döyüş dəstindən əlavə, kiloqramlarla ehtiyat akkumulyator batareyasl daşımalıdır.
- Böyük qiymət. Tək bir əsgər üçün tam rəqəmsal avadanlıq dəsti on minlərlə dollara başa gələ bilər. Yüksək itki nisbəti olan genişmiqyaslı münaqişələrdə piyadaların kütləvi şəkildə bu tip təchiz edilməsi iqtisadi cəhətdən səmərəsiz hala gəlir.
- Radioefirdə maskalanmanın pozulması. Qoşulan ötürücüyə malik hər bir əsgər radio şüalanma mənbəyinə çevrilir. Müasir düşmən elektron kəşfiyyatı (ELINT) sistemləri belə bir bölməni aşkarlaya və ona artilleriya atəşi yönəldə bilir.
- Kövrəklik və erqonomika. Torpaqda, yağışda və daimi fiziki təsirlər altında mürəkkəb elektronika klassik silahlardan daha tez sıradan çıxır və gözlərin qarşısındakı həddindən artıq məlumat yaxın döyüşdə döyüşçünün diqqətini yayındıra bilər.
Buna görə də, yuxarıda göstərilən səbəblərdən bugünkü ordular kompromisə gedir: taqım komandirləri, kəşfiyyat heyəti, PUA operatorları və xüsusi təyinatlı qüvvələr maksimum rəqəmsallaşdırmadan keçir, sıravi əsgərlər isə əsas təhlükəsiz rabitə və naviqasiya vasitələri ilə təmin olunurlar.
Bütün ordunun tam və mütləq rəqəmsallaşdırılmasına nail olmaq mümkündürmü?
Xeyr, bütün ordunun tam və tam rəqəmsallaşdırılması bu gün praktik deyil. Hərbi strateqlər optimal yanaşmanın qabaqcıl rəqəmsal texnologiyaları sübut olunmuş analoq sistemlərlə birləşdirən və insanların rolunu qoruyan hibrid model olduğuna razıdırlar.
Eyni zamanda hər bir prosesi və hər bir döyüşçünü rəqəmsallaşdırmaq istəyi iqtisadiyyatın, fizikanın və müasir döyüşün real taktikalarının sərt qanunlarına ziddir.
Niyə 100% rəqəmsallaşdırma səmərəsiz və təhlükəlidir?
- İqtisadiyyatda azalan gəlir qanunu. Qərargahların, hava hücumundan müdafiə sistemlərinin, artilleriya və kəşfiyyat bölmələrinin elektronika ilə təchiz edilməsi səmərəliliyin kəskin şəkildə artmasına səbəb olur. Lakin, səngərlərdəki hər bir sıravi piyada üçün bahalı qurğuların alınması milyardlarla dollar investisiya tələb etsə də, sürətli avadanlıq itkisi riski yüksək olmaqla döyüş effektivliyində minimal artımlar yaradır.
- “Tək bir uğursuzluq nöqtəsi” riski. Tamamilə rəqəmsal bir orqanizm sistem nasazlığına qarşı həssasdır. Güclü bir elektromaqnit impulsu, kütləvi kiberhücum və ya radioelektron mübarizə ilə rabitənin tamamilə pozulması ekranlar və peyklər olmadan necə döyüşəcəyini unudan bir ordunu dərhal iflic edə bilər.
- Əsas bacarıqların deqradasiyası. Əgər idarəetmə sistemi tam avtomatlaşdırılıbsa, zabitlər və əsgərlər kritik vəziyyətdə müstəqil qərar qəbul etmək bacarığını, eləcə də avadanlıq sıradan çıxdıqda səmtləşmək (naviqasiya etmək) və döyüşmək qabiliyyətini itirirlər.
- Döyüş meydanında maskalanmanın pozulması. İstənilən rəqəmsal cihaz istilik və ya radio şüalanması mənbəyidir. Bölmədə nə qədər çox elektron cihaz varsa, onu düşmənin radioelektron kəşfiyyat vasitəsilə aşkar etməsi və zərbə endirməsi bir o qədər asan olur.
Rəqəmsallaşdırma harada daha məqsədəuyğundur?
Lazımsız risklər olmadan faydaları maksimal dərəcədə artırmaq üçün müasir ordular resursları dörd əsas sahəyə cəmləşdirir:
- İdarəetmə (komandanlıq) və kəşfiyyat (C4ISR). Hədəf koordinatlarını dərhal ötürmək üçün peyklər, PUA-lar, radarlar və komanda məntəqələri vahid şəbəkədə birləşdirilir.
- Yüksək dəqiqlikli silahlar və dronlar. Süni intellekt və maşın görmə qabiliyyətinin PUA-lara, raketlərə və artilleriyaya tətbiqi ilə əldə edilən dəqiqlik döyüş sursatı sərfiyyatına birbaşa qənaət edir.
- Arxa cəbhə logistikası və tibb təminat. Anbarların, təchizat marşrutlarının, avadanlıqların təmirinin və şəxsi heyətin uçotunun avtomatlaşdırılması ilə rəqəmsal texnologiya döyüş riski olmadan maliyyə və vaxt baxımından maksimal qənaət təmin edir.
- Komandanlıq və xüsusi təyinatlı qüvvələr. Manqa səviyyəsindən və daha yuxarı komandirləri, eləcə də kəşfiyyatçıları və müşahidəçiləri taktiki planşetlər və təhlükəsiz rabitə ilə təmin etmək.
Beləliklə, rəqəmsallaşdırmanın mümkünlüyü bir tarazlıqla müəyyən edilir: “rəqəmsallaşdırma” idarəetməni sürətləndirməli və zərbələrin dəqiqliyini artırmalı, lakin əsgərin tapşırığı yerinə yetirə bilməyəcəyi bir əsaya çevrilməməlidir.
Əhəd Vahidoğlu
