Kiber məkan müasir münaqişələrin əsas cəbhələrindən birinə çevrilib
2025-ci ildə kiber məkan həm müasir münaqişələrin, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı, dövlətlər və cinayətkar qruplar tərəfindən həyata keçirilən kiber əməliyyatların artması, eləcə də kiberməkanda beynəlxalq qaydaların formalaşdırılması istiqamətində atılan addımlar ötən ilin əsas tendensiyaları arasında yer alıb.
“Poliqon”un məlumatına görə, bu barədə Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) hesabatında bildirilib.
Hesabata əsasən, dövlətlərin kiber fəaliyyətləri ilə cinayətkar qrupların həyata keçirdiyi əməliyyatlar arasındakı sərhəd getdikcə daha da qeyri-müəyyənləşir. Kiber əməliyyatlar artıq silahlı münaqişələrin ayrılmaz hissəsinə çevrilərək ənənəvi hərbi əməliyyatlarla paralel şəkildə həyata keçirilir.
2025-ci ildə Rusiya və Ukrayna arasında davam edən müharibədə genişmiqyaslı kiber əməliyyatlar qeydə alınıb. Hindistan və Pakistan arasında may ayında baş vermiş hərbi gərginlik zamanı isə tərəflər tarixdə ilk dəfə açıq şəkildə silahlı qarşıdurmaya kiber əməliyyatları da daxil ediblər. İran və İsrail də qarşıdurma dövründə koordinasiyalı rəqəmsal cavab tədbirlərindən istifadə ediblər.
Qeyd olunub ki, aktiv münaqişə zonalarından kənarda da mürəkkəb kibercasusluq kampaniyaları davam edib. Bu fəaliyyətlər həm həssas məlumatların əldə edilməsinə, həm də gələcək mümkün münaqişələr üçün əvvəlcədən hazırlıq görülməsinə xidmət edib.
SIPRI-nın qiymətləndirməsinə görə, süni intellekt kibertəhlükəsizlik sahəsində əsas müəyyənedici amillərdən birinə çevrilib. Süni intellekt bir tərəfdən hücum edənlərə zəiflikləri daha tez aşkar etmək, hücumları avtomatlaşdırmaq və aşkarlanmaqdan yayınmaq imkanı verir, digər tərəfdən isə müdafiə sistemlərinin şəbəkələri izləməsi, anomaliyaları müəyyən etməsi və insidentlərə operativ cavab verməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Hesabatda bildirilib ki, 2025-ci il qlobal kiber idarəetmə baxımından da mühüm mərhələ olub. BMT-nin Açıq Tərkibli İşçi Qrupu (OEWG) mandatını başa çatdıraraq kiberməkanda dövlətlərin məsuliyyətli davranışını təşviq etmək məqsədilə daimi Qlobal Mexanizmin yaradılmasına qərar verib. Bununla yanaşı, beynəlxalq hüququn kiberməkana tətbiqi ilə bağlı dövlətlər arasında fikir ayrılıqları hələ də qalmaqdadır.
Eyni zamanda, kibermüdaxilə imkanlarının məhdudlaşdırılması və fidyə proqramlarına qarşı mübarizə istiqamətində beynəlxalq təşəbbüslər davam etdirilib. BMT-nin Kibercinayətkarlığa Qarşı Konvensiyası 2025-ci ilin oktyabr ayında imzalanmaq üçün açılıb.
Ötən il daha çox dövlət həyata keçirilən kiberhücumların məsuliyyətini daşıdığı iddia olunan tərəfləri açıq şəkildə bəyan etməyə başlayıb. Həmçinin dövlətlər və regional təşkilatlar kiberməkanda beynəlxalq hüququn tətbiqinə dair rəsmi mövqelərini daha geniş şəkildə dərc ediblər. 2025-ci ildə Kolumbiya, Cənubi Koreya və Tayland bu sahədə milli mövqelərini açıqlayıb. Beləliklə, bu cür mövqe sənədi dərc edən dövlətlərin sayı 35-ə çatıb. Afrika İttifaqı və Avropa İttifaqı da kiberməkanda beynəlxalq hüququn tətbiqinə dair öz rəsmi mövqelərini yayımlayıblar.
