Son illərdə Qərbi Afrika beynəlxalq təhlükəsizlik siyasətinin əsas geosiyasi rəqabət məkanlarından birinə çevrilib. Terrorizm, qeyri-sabitlik, dövlət çevrilişləri, dəniz təhlükəsizliyi problemləri və böyük dövlətlər arasında artan rəqabət regionun strateji əhəmiyyətini daha da artırıb.
“Poliqon”un məlumatına görə, bu, Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) hesabatında öz əksini tapıb.
Hesabata əsasən, bu şəraitdə Avropa İttifaqı (Aİ) öz təhlükəsizlik siyasətini yalnız böhranların idarə olunması ilə məhdudlaşdırmayaraq tərəfdaş dövlətlərin hərbi potensialının gücləndirilməsini prioritet istiqamətə çevirib. Bu yanaşma Aİ-ni ABŞ, Çin, Rusiya, Türkiyə və keçmiş müstəmləkə gücü olan Fransa kimi aktorlarla birbaşa rəqabətə çıxarıb.
Avropa İttifaqının təhlükəsizlik siyasətində dönüş nöqtəsi
Aİ-nin Afrikada təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı 2004-cü ildə Afrika Sülh Fondu (African Peace Facility – APF) vasitəsilə başlayıb. Həmin dövrdə Lissabon Müqaviləsinin məhdudiyyətləri səbəbindən Aİ ölümcül silahların maliyyələşdirilməsindən çəkinir, daha çox insan təhlükəsizliyi və sülhyaratma fəaliyyətlərinə üstünlük verirdi. 2021-ci ildə Avropa Sülh Fondunun (European Peace Facility – EPF) yaradılması isə bu siyasətdə ciddi dönüş yaratdı. EPF vasitəsilə Aİ ilk dəfə tərəfdaş ölkələrə silah, sursat və digər hərbi texnikanın birbaşa təmin edilməsinə hüquqi imkan əldə etdi.
2010-2025-ci illər ərzində Aİ Qərbi Afrikanın ən azı 12 dövlətinə hərbi yardım göstərib. Bu yardımlar əsasən iki istiqamətdə cəmləşib: Sahel bölgəsində terrorizmlə mübarizə və Qvineya körfəzində dəniz təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi. Aİ həmçinin hərbi təlimlər, məsləhətçi missiyaları, komanda məntəqələrinin tikintisi, zirehli texnikanın, pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA), müşahidə sistemlərinin və patrul gəmilərinin təmin edilməsini dəstəkləyib.
Sahel böhranı Aİ-ni daha fəal hərbi aktora çevirdi
2012-ci ildə Malidə separatçı və radikal qrupların fəaliyyətinin genişlənməsi Aİ-ni regionda daha aktiv rol oynamağa məcbur etdi. Nəticədə 2013-cü ildə Avropa İttifaqının Mali üzrə Hərbi Təlim Missiyası (EUTM Mali) fəaliyyətə başladı. Sonrakı mərhələdə missiyanın səlahiyyətləri genişləndirilərək G5 Sahel Birgə Qüvvələrinin dəstəklənməsini də əhatə etdi.
Aİ yalnız hərbi hazırlıq keçməklə kifayətlənməyərək komanda məntəqələrinin qurulmasını maliyyələşdirdi, kəşfiyyat və müşahidə məqsədli avadanlıqlar təqdim etdi, yüngül zirehli maşınlar və digər texnika ilə təminat həyata keçirdi. Lakin 2021-2023-cü illərdə Mali, Burkina Faso və Nigerdə baş verən hərbi çevrilişlərdən sonra həmin ölkələrin xarici siyasət kursu dəyişdi və Aİ missiyalarının əksəriyyəti 2024-cü ildə dayandırıldı. Bunun əvəzində Aİ diqqətini Benin, Kot-d’İvuar, Qana və Toqo kimi sahilyanı ölkələrə yönəldərək yeni Təhlükəsizlik və Müdafiə Təşəbbüsünü həyata keçirməyə başladı.
Fransa təsir imkanlarını tədricən itirir
Uzun illər Qərbi Afrikada əsas təhlükəsizlik tərəfdaşı olan Fransa 2010-2025-ci illərdə regionun bütün ölkələri ilə hərbi əməkdaşlıq edib. “Serval” və “Barkhane” əməliyyatları vasitəsilə minlərlə fransız hərbçisi Sahel bölgəsində fəaliyyət göstərib, Fransa həmçinin “Takuba” xüsusi təyinatlı qüvvələr təşəbbüsünə rəhbərlik edib.
Bununla belə, son illərdə Fransa əleyhinə ictimai narazılığın artması və ardıcıl hərbi çevrilişlər nəticəsində Paris Mali, Burkina Faso və Nigerdən çıxmağa məcbur oldu. 2025-ci ilin sonuna qədər Fransa Qərbi Afrikadakı bütün daimi hərbi bazalarını bağladı. Bu, Fransa üçün təkcə hərbi deyil, həm də siyasi təsirin əhəmiyyətli dərəcədə azalması demək idi. Buna baxmayaraq, ölkə Qvineya körfəzində CORYMBE əməliyyatı və “Grand African NEMO” dəniz təlimləri vasitəsilə müəyyən təsirini qorumağa çalışır.
ABŞ regionda ən geniş hərbi əməkdaşlıq şəbəkəsinə malikdir
Qərbi Afrikada ən genişmiqyaslı hərbi əməkdaşlıq sistemi ABŞ-a məxsusdur. AFRICOM vasitəsilə Vaşinqton regionun bütün 16 dövləti ilə müxtəlif səviyyələrdə əməkdaşlıq qurub. 2010-2023-cü illərdə təxminən 150 min hərbçi ABŞ proqramları çərçivəsində təlim keçib, minlərlə zabit ABŞ hərbi təhsil müəssisələrində hazırlanıb.
ABŞ-ın fəaliyyəti yalnız təlimlərlə məhdudlaşmır. “Flintlock”, “Obangame Express” və “African Lion” kimi beynəlxalq təlimlər region ölkələrinin xüsusi təyinatlı və dəniz qüvvələrinin hazırlığını artırmağa xidmət edir. Vaşinqton Niger, Nigeriya, Mavritaniya və digər ölkələrə kəşfiyyat təyyarələri, patrul gəmiləri, zirehli texnika və digər hərbi avadanlıqlar təqdim edib. ABŞ eyni zamanda regionun ən böyük hərbi yardım donorlarından biri olaraq qalır.
Çin iqtisadi tərəfdaşlıqdan hərbi təsirə keçir
Çin son onillikdə Qərbi Afrikada hərbi mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. 2010-2025-ci illərdə Pekin regionun ən böyük silah ixracatçısına çevrilərək ümumi əsas silah idxalının 27 faizini təmin edib. Çin 11 ölkəyə müxtəlif növ silah sistemləri satıb, patrul katerləri, zirehli texnika və digər hərbi vasitələr təqdim edib.
Çin həmçinin hərbi təhsil proqramları vasitəsilə Afrika ölkələrinin zabitlərini hazırlayır, liman səfərləri zamanı birgə dəniz təlimləri keçirir və hərbi infrastruktur layihələrini maliyyələşdirir. Bununla yanaşı, Pekinin daimi hərbi mövcudluğu ABŞ və ya Fransa ilə müqayisədə daha məhduddur və əsasən iqtisadi əlaqələrin tamamlayıcı elementi kimi çıxış edir.
Rusiya çevrilişlərdən sonra təsirini artırmağa çalışır
Rusiyanın Qərbi Afrikadakı hərbi fəallığı xüsusilə 2021-ci ildən sonra nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Mali, Burkina Faso və Nigerdə hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Moskva həmin ölkələrlə hərbi əməkdaşlığı sürətlə genişləndirib. Əvvəlcə “Vaqner” özəl hərbi şirkəti, daha sonra isə Rusiya Müdafiə Nazirliyinin “Africa Corps” strukturu vasitəsilə bölgədə hərbi iştirak təmin olunub.
Rusiya hərbi helikopterlər, radar sistemləri və digər silahların verilməsi ilə yanaşı, yerli qüvvələrlə birgə döyüş əməliyyatlarında iştirak edir. Bununla belə, sənəd göstərir ki, Moskvanın maliyyə və logistika imkanları Aİ və ABŞ-la müqayisədə daha məhduddur. Buna baxmayaraq, çevik qərarvermə və təhlükəsizlik sahəsində sürətli dəstək Rusiyanın bəzi ölkələr üçün cəlbedici tərəfdaş kimi qalmasına şərait yaradır.
Türkiyə yeni yüksələn hərbi tərəfdaşdır
Türkiyə son on ildə Qərbi Afrikada ən sürətlə yüksələn müdafiə tərəfdaşlarından biri kimi çıxış edir. Ankara xüsusilə terrorizmlə mübarizə sahəsində əməkdaşlığı prioritet hesab edir və 2015-ci ildən başlayaraq region ölkələrinə zirehli maşınlar, pilotsuz uçuş aparatları, təlim təyyarələri və döyüş helikopterləri ixrac edib. 2021-2025-ci illərdə Türkiyənin silah ixracının payı əvvəlki dövrlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə artıb.
Qambiyada minlərlə hərbçinin Türkiyədə hazırlıq keçməsi, Niger, Seneqal və digər ölkələrlə müdafiə sazişlərinin bağlanması Ankaranın regionda uzunmüddətli strateji mövqe formalaşdırmaq niyyətini nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, Türkiyənin fəaliyyəti hələlik ABŞ və ya Aİ qədər geniş institusional xarakter daşımır və əsasən silah ixracı ilə müşayiət olunur.
Nəticə
SIPRI-nin təqdim etdiyi faktlar göstərir ki, Qərbi Afrika artıq yalnız terrorizmlə mübarizə meydanı deyil, həm də böyük güclərin hərbi-siyasi rəqabət platformasına çevrilib. Aİ son illərdə hərbi yardım siyasətini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirsə də, ABŞ regionda ən geniş təhlükəsizlik şəbəkəsini qoruyur. Çin iqtisadi təsirini silah ixracı ilə gücləndirir, Rusiya siyasi boşluqlardan istifadə edərək çevriliş yaşamış ölkələrdə möhkəmlənməyə çalışır, Türkiyə isə yeni və dinamik müdafiə tərəfdaşı kimi mövqeyini sürətlə genişləndirir.
Gələcəkdə regionun təhlükəsizlik arxitekturasının hansı istiqamətdə formalaşacağı əsasən yerli hökumətlərin xarici tərəfdaşlar arasında balans yaratmaq qabiliyyətindən, terrorizmə qarşı mübarizənin nəticələrindən və beynəlxalq geosiyasi rəqabətin inkişaf tempindən asılı olacaq. Mövcud mənzərə göstərir ki, Qərbi Afrika yaxın illərdə də qlobal hərbi və geosiyasi maraqların kəsişdiyi əsas bölgələrdən biri olaraq qalacaq.
